Thursday, 28 November 2013

سجاره كماسوقن خط كتانه ملايو



سجارە کماسوقن سني خط عرب دان ڤڠاروهڽ دنوسنتارا
خط جاوي اتاو توليسن جاوي عرب اداله نام بارو يڠ دلتقن کڤد توليسن اتاو حروف عرب يڠ دتوليس دکڤولاوان ملايو. ڤرکاتاٴن جاوي براصل دري ڤرکاتاٴن جاوا، ممندڠکن خط عرب مولا برتاڤق دکڤولاوان جاوا. جوسترو، تيدق منجادي ساتو کأونيقن اڤابيلا دسبوت دڠن نام جاوي کران اي دنيسبهکن کڤد جاوا. خط جاوي مماٴين ڤرانن ڤنتيڠ دالم ممرتابتکن مشارکت نوسنتارا. اين برمعنا مشارکت نوسنتارا تيدق ممڤوڽاٴي اڤ٢ خط سبلوم خط عرب اتاو خط جاوي. مک تيدق مستحيل کالاو دکاتاکن تنڤا توليسن جاوي، مشارکت نوسنتارا ماسيه براد دتاھڤ کجاھيلن. تنڤا ڤنوليسن مريک تيدق داڤت ممڤلاجري سسواتو علمو کران ستياڤ علمو ڤرلو دتوليس ترلبيه دھولو سبلوم اي دحفظ. سسودە کماسوقن خط عرب مک ساتو ريۏولوسي برلاکو، دأنتاراڽ اياله مشارکت نوسنتارا مولا ممڤلاجري حروف٢ ترسبوت. ڤڠنلن ترسبوت ممبري ساتو کقواتن بارو کڤد مريک اونتوق ممڤلاجري القرءان دان حکوم٢ يڠ برکاٴيتن دڠن اگام إسلام (محمد باخير ٢٠٠٧).

سباگايمان يڠ تله دکتاهوءي بھاوا اهلي-اهلي سجارە تله مڽاتاکن بھاوا بڠسا عرب د انتارا قوم يڠ ڤاليڠ باڽق منجالنکن ڤرداگڠن دان ڤرنيگاٴن مڠيکوت جالن لاٴوت. اين برمعنا تيدق کترلالوان کالاو دکاتاکن مريكاله يڠ تله ممڤلوڤوري دان ممونوڤولي ڤرنيگاٴن ڤد کورون-كورون سبلوم کداتڠن إسلام. سأورڠ سرجان إسلام محمد ابن جرير ابو جعفر الطبري (310ه/920م) تله منگسکن بھاوا سبلوم کداتڠن إسلام، اورڠ٢ عرب تله ڤون بلاير براولڠ اليق دري چينا کنگارا-نگارا عرب. مريک بلاير ملالوٴي سلت ملاک د تڠه٢ کڤولاوان ملايو. دڠن ڤنجلسن د اتس, اداله تله دکنلڤستي بھاوا خط عرب تله سمڤاي کعالم ملايو ملالوٴي ڤداگڠ-ڤداگڠ إسلام داول كورون ک -٢ه دان مولا ترسيبر دببراڤ کاوسن داچيه. سمنجق ايت، خط عرب اين تله مولا مناريق مينت راماي ڤندودوق اونتوق ممڤلاجريڽ دان اياڽ سماکين دان تروس برکمبڠ. (محمد بخير 2007)

ڤرکمبڠن خط دمليسيا
دسمننجوڠ تانه ملايو، سباگاي چونتوە ڤرتموان باتو برسورت د ترڠگانو تله ممبوقتيکن بھاوا خط عرب تله دگوناڤاکاي دعالم ملايو سجق راتوسن تاھون لاگي. اي تله برمولا سکيتر قورون ک-٧ الھجرە ياٴيت ٧٠٢ه/١٣٠٣م دمان خط عرب تله ترڤاھت دلوبوق ھاتي مشارکت ملايو. خط ترسبوت دتوليس مڠگوناکن بھاس ملايو. برھمڤيرن دڠن باتو ترسبوت ترداڤت باتو ڤدڠ يڠ ترداڤت خط کلمة اللھ يڠ ميريڤ خط کوفي. سجق ڤد ايت, ڤڠگوناٴن توليسن اين منجادي سماکين ملواس دان منجادي توليسن راسمي دالم اوروسن کراجاٴن (نورعيني محمد ٢٠٠٩)

دمليسيا سني خط دماجوکن دالم ڤلباگاي بيدڠ. توليسن اين دأوکير دأتس کايو کرس. اين اداله کأيستيميواٴن سني خط دمليسيا، يڠ دواريثي تورون تمورون دان دمنفعتکن اونتوق ممڤرتيڠکتکن سني خط إسلام. ايات القرءان دأوکير برموتيفکن تومبوە-تومبوھن يڠ برڤوسيڠ-ڤوسيڠ کانن دان کيري. التن سنجات سڤرتي ڤدڠ جوگ دأوکير دڠن ايات القرءان. ڤد زمان کأگوڠن کراجاٴن ملايو إسلام دسلوروه عالم ملايو، سني خط دأباديکن دأتس دوٴيت شيليڠ سڤرتي ڤد زمان ڤمرينتھن سلطان مظفر شاە (١٤٥٥-١٤٥٩) ڤد زمان ڤمرينتھن سلطان عبدالجليل شاە (١٦٣٢-١٦٧٧) واڠ امس دأوکير دڠن خط. بگيتو جوگ دڠن چوقمر، چوڤ موھور، ڤيڠت دان بينتڠ کبسرن کراجاٴن نگري دمليسيا جوگ دأوکير دڠن ايات القرءان. خط يڠ دأباديکن دأتس تنونن سوڠکيت دان ھياسن منمبھکن لاگي کأونيکن ڤڠگوناٴن خط دمليسيا.

ڤاميرن خط جوگ سريڠ دأداکن دمليسيا دباوه انجورن ڤوست إسلام، جابتن ڤردان منتري دان لاٴين٢ لاگي. حال اين برتوجوان سباگاي تندا کبڠکيتن کمبالي ڤڠحياتن دان ڤڠھرگاٴن ترھادڤ سني خط دان اوکيرن إسلام.

دأنتارا اھلي خط مليسيا يڠ مشھور اداله سڤرتي سيد عبدالرحمن العطاس. خط بلياو دأباديکن دباڠونن سلطان زين العابدين کوالا ترڠگانو، مسجد جامع، باڠونن  ڤرليمن مليسيا، کوليقسي موزيوم سني اسيا (اونيۏرسيتي ملايا)، کوليقسي سلطان جوھر دان لاٴين-لاٴين لاگي (زولينا حسن ٢٠٠٩)

 کسيمڤولن
کسنين مروڤاکن ساتو ڤرکارا يڠ دھاروسکن ددالم إسلام دان د انتارا کسنين يڠ دگالقن اوليه إسلام اياله سني خط عرب. نبي صلي الله عليه وسلم تله ممبري ڤنکنن ترھادڤ سني خط، سکاليڤون بگيندا سأورڠ امي. شيخ علي عبد الرحمن الكلنتني ڤرنه منوليس، نبي صلى الله عليه وسلم ڤرنه برسبدا يڠ ممبري مقصود ممبري ڤنکنن کأرە ترسبوت برداسرکن کڤد حديث رسول الله صلى الله عليه وسلم دالم سبداڽ : "اڤابيلا کامو منوليس بسم اللھ الرحمن الرحيم مک چنتيقکنله توليسن کامو سباگاي ممبسر کأگوڠن اللھ" دان ددالم حديث يڠ لاٴين نبي تله برسبدا : "اڤابيلا کامو منوليس بسم الله الرحمن الرحيم مک ڤنجڠکن توليسن الرحمن سباگاي ممبسر کأگوڠن اللھ". خط عرب اين ڤرلو دڤليھارا اوليه سموا لاڤيسن مشارکت. اي بوليه دأڠگڤ سباگاي ايسيت يڠ ساڠت برھرگ باگي گينراسي مسلم اکن داتڠ. ماله اي مروڤاکن انوگرە خصوص درڤد اللھ کڤد انسان يڠ ترسماي ددالم جيواڽ چيري٢ کسنين. اوليه يڠ دميکين ڤمبلاجرن خط عرب ھاروس دڤرکنلکن سمولا دسموا ڤريڠکت ڤڠاجين برمولا دري سکوله سھييڠگاله کڤريڠکت يڠ لبيه تيڠگي.

Friday, 22 November 2013

کونسيڤ سني اوكير إسلام



ڤندھولوان
زمان کأمسن کسنين إسلام برمولا ڤد تاهون ٧٥٠ اڤابيلا سني تمبيکر، کاچ، سني لوگم، تيکستيل، مانوسکريڤ برھياس دان ڤرتوکڠن کايو برکمبڠ ماجو. سڤوە برکيلت مروڤاکن سومبڠن إسلام يڠ تراوڠگول کڤد سني تمبيکر. مانوسکريڤ برھياس منجادي سواتو سني يڠ ڤنتيڠ دان امت دحرمتي دان لوکيسن ڤوتريت کنيق برکمبڠ ماجو د ڤرسي. سچارا عمومڽ ڤارا علماٴ ممبھاگيکن سني روڤا کڤد دوا ياٴيت سني روڤا يڠ ممڤوڽاٴي ايميج اتاوڤون بنتوق دان سني روڤا يڠ يڠ تيدق ممڤوڽاٴي ايميج دان بنتوق. سني روڤا يڠ ممڤوڽاٴي بنتوق ايالھ اڤ يڠ دڤربوات درڤد تمباگ، باتو، بسي دان سباگايڽ. ماناکالا سني روڤا يڠ تيدق ممڤوڽاٴي ايميج دان بنتوق ڤولا سسواتو يڠ دلوکيس دأتس کرتس، دينديغ2، لنتاي2، بنتل٢ دان سباگايڽ. سني اوکير إسلام ترديري دري ڤلباگاي چابڠ سڤرتي سني بينا, سني خط دان سني لوکيس. سني اوکير برکمبڠ سأيريڠ دڠن سني2 يڠ لاٴين سھيڠگ کيني. اد ڤنداڤت مڠاتاکن سني خط دان سني اوکير تيدق بربيذا کران کمشهورن سني خط اتاو کاليگرافي جوگ مروڤاکن حاصيل کماجوان سني اوکيرڽ. ڤرکمبڠن سني اوکيرڽ برجالن سأيريڠ دڠن ڤرکمبڠن سني2 لاٴين تراوتام سني بينا إسلام. اين کران باڠونن دان بيناءن2 ترسبوت بياساڽ دهياسي دڠن اوکيرن يڠ برتوجوان اونتوق مڠأيندھکن دان منمڤقکن کأوڠگولن.

سجارە کمونچولن سني اوکير إسلام
سني اوکير إسلام ممولاٴي سجارە کمونچولن دتانه عرب دأيکوتي ڤرسي, تورکي, اينديا دان نگري٢ تانه ملايو. بڠسا عرب مروڤاکن بڠسا يڠ مولا٢ مملوق إسلام دان کران مريكاله سني اوکير برمولا. کھيبتن مريک سباگاي ڤڠوکير دان اھلي ڤرتوکڠن تله تربوقتي سجق سبلوم کلاھيرن نبي محمد صلى الله عليه وسلم لاگي د بني (نورعاشيقين محمد باني ٢٠٠٢). سباگاي چونتوھڽ، مشارکت, سبأ ديمن سودە ممڤوڽاٴي اهلي2 يڠ ماھير دالم بيدڠ اوکيرن دان ڤرتوکڠن. ترداڤت باڽق بوقتي يڠ منونجوقکن سني اوکير دان سني بينا سودە برکمبڠ ڤد زمان ترسبوت منروسي ڤنيڠگلن رونتوهن2 باڠونن ترماسوق باڠونن ايڤاير مأرب. انتارا يڠ دتموٴي اياله اوکيرن باتو قوم سبأ يڠ منونجوقکن ڤوتري سبأ ياٴيت ڤوتري بالقس. توروت دتموٴي اياله ببراڤ کسن ڤرتوکڠن تاڠن سڤرتي الت2 رومه، کروسي, لمڤو دان سباگايڽ (نور عاشيقين محمد باني ٢٠٠٢)

چيري٢ سني اوکير إسلام
 کأيندھن سني اوکير إسلام سبنرڽ برداسرکن کڤد چيري٢ ترسنديري دان اونيک. سني اوکير إسلام ممڤوڽاٴي چيري يڠ بربيذا دڠن سني اوکير بڠسا لاٴين. سني اوکير دالم تمدون إسلام ڤرلو دڤلاجري کران مڠاندوڠي نيلاي٢ ايستيتيکا يڠ منچرمينکن کماھيرن دان کھالوسن بودي سسواتو قوم (نورعاشيقين محمد باني ٢٠٠٢).  انتارا چيري سني اوکير إسلام اياله سني يڠ برڤندوکن کڤد عقيدة دان اخلاق. ساتو گاريس ڤندوان مڠناٴيڽ تله دچتوس ياٴيت برتوجوان اونتوق منداڤتکن کريضاءن الله سبحانه وتعالى. اوکيرن يڠ دحاصيلکن مڠاندوڠي نيلاي٢ مورني يڠ ملمبڠکن اخلاق اتاوڤون بربنتوق نيوترل يعني بيبس دري نيلاي٢ نيگاتيف. کونسيڤ ڤنتيڠ دالم ڤڠحاصيلن سني اوکير إسلام اياله ممبڠکيتکن ڤراساٴن, داماي دان مرندھکن ديري کحضرة الھي. ڤڠأگوڠن دان ڤرھياسن بوکنله متلامت سبنر باگي سني اوکير إسلام. نامون دڠن ڤرکمبڠن بنتوق ڤڠگوناٴن چورق, ورنا دان ريکابنتوق يڠ دڤربوات برداسرکن اجرن القرءان (نور عاشيقين محد باني ٢٠٠٢). سني اوکير إسلام مستيله ترتعلوق کڤد شريعة. چونتوھڽ سني اوکير إسلام تيدق بوليه مڽروڤاٴي عنصور2 حيوان دان ماءنسي اتاوڤون مخلوق برڽاوا. ڤرکارا اين بربيذا دڠن سني اوکير ڤرسي يڠ باڽق مڠحاصيلکن اوکيرن يڠ مڽروڤاٴي حيوان دان ماءنسي. ماناکالا اوکيرن ڤد تمبيکر دان گڠسا توروت برچمڤور ادوق دڠن موتيف٢ کاليگرافي دان عربيس (نور عاشيقين محد باني ٢٠٠٢).

کونسيڤ سني اوکير
سني اوکير إسلام ممڤوڽاٴي نيلاي يڠ تيڠگي سام ادا دالم سوسونن کومڤوسيسي چارا ڤڠيسين بيدڠ يڠ دهياس اتاوڤون دالم مڽلارسکن موتيف٢ اوکيرن. ڤد عمومڽ ڤمبھاگين بيدڠ ايت دأتور برداسرکن گيوميتري يڠ برموتيفکن سڤرتي داٴون, اکر, بوڠا, دان سباگايڽ. اوليه ايت, دالم سني اوکير إسلام کليھتن ڤادوان يڠ ھرموني انتارا راس دان عقل يڠ کليھتن ڤد اوکيرن کايو, باتو, تمباگ, بسي دان سباگايڽ (عبد الغني شمس الدين ايت. ال. ٢٠٠١). سني اوکير اين کرڤ ترجالين دڠن سني خط. سني خط مروڤاکن سواتو کأيستيميواٴن سني اوکير يڠ سريڠ دداڤتي مڠھياسي باڠونن٢ إسلام. اوليه ايت, سني اين بوکن سمات-مات اونتوق ممنوھي کوجودن سني اونتوق سني اتاو سباگاي ڤنتولن دان جلماٴن راس ايندە سھاج. نامون اي جوگ ممبري کسن لاٴين يڠ لبيه مندالم دان برارتي ياٴيت کسن کأيندھن يڠ مندکتکن کڤد ڤري ماءنسي دان راس کتوھنن. جوسترو، اوکيرن٢ دري ڤلباگاي موتيف ايت ترجالين دڠن کأيندھن ايات٢ القرءان, حديث2 دان کات٢ حکمة يڠ داڤت منمبت ھاتي دان ڤراساٴن مانسي (عبد الغني شمس الدين ايت. ال. ٢٠٠١). سني اوکير جوگ دناماکن سني ڤاھت مرڠکومي اڤ سھاج يڠ دڤاھت اتاو يڠ د اوکير, سام ادا يڠ بربنتوق ڤاتوڠ٢ مانسي, بيناتڠ اتاو اڤ سھاج يڠ صيفتڽ برلمباگ سام ادا, اوکيرانڽ ڤد  دينديڠ2 رومه دان سباگايڽ (عبد الغني شمس الدين ايت. ال. ٢٠٠١).

بيبلوگرافي
عبد الغني شمش الدين، اسحاق سليمان, اڠکو ابراھيم اسماعيل.  ٢٠٠١ . سني دالم إسلام. سلاڠور: اينتيل مولتيميديا اند ڤوبليچاتيون
نور عاشقين محمد باني. 2002. سني اوكيرن فد زمان أميه دان عباسية. بڠي : اونيۏرسيتي کبڠساٴن مليسيا